گرمای خانه‌ها و هنجارهای پنهان

به گزارش پیک شهر، با وجود برخورداری ایران از منابع عظیم گاز طبیعی، مصرف خانوارها دو تا سه برابر متوسط اروپایی‌ها است، در حالی که زمستان‌های بسیاری از کشورهای اروپایی سردتر از ایران است.

این وضعیت نشان می‌دهد مسئله اصلی فراتر از دسترسی یا رفاه است و ریشه در عادت‌ها و هنجارهای اجتماعی مردم دارد. سال‌ها، آموزش مصرف انرژی در ایران محدود به هشدارها، پوسترها، پیامک‌ها و توصیه‌های کلی بود؛ پیام‌هایی که می‌گفتند «مصرف را کاهش دهید» اما نشان نمی‌دادند چگونه و چرا دیگران چنین می‌کنند.

نتیجه این تلاش‌ها، تغییر رفتاری ملموس نبوده است. تجربه جهانی نشان می‌دهد موفق‌ترین رویکردها، آموزش مبتنی بر هنجار اجتماعی است؛ الگویی که به جای متهم کردن مصرف‌کننده، رفتار غالب جامعه را به تصویر می‌کشد. در این رویکرد، پیام اصلی این است که «اکثر مردم همین حالا مصرف خود را مدیریت کرده‌اند».

مطالعات در بریتانیا نشان داده است که مقایسه مصرف خانوار با میانگین همسایگان، بدون هیچ اجبار یا جریمه‌ای، باعث کاهش شش درصدی مصرف خانوارهای پرمصرف شده است. در آلمان، دمای رایج منازل ۱۹ تا ۲۰ درجه به یک هنجار اجتماعی تبدیل شده و در ژاپن، کارزارهای «Cool Biz» و «Warm Biz» با نمایش رفتار واقعی مردم و سازمان‌ها، صرفه‌جویی چند میلیارد مترمکعبی در مصرف انرژی ایجاد کرده است.

کارشناسان تأکید دارند وقتی مصرف بهینه به یک هنجار اجتماعی تبدیل شود، خانواده‌ها و سازمان‌ها بدون احساس محرومیت، مسیر صرفه‌جویی را انتخاب می‌کنند. برعکس، پیام‌های فعلی در ایران صرفه‌جویی را رفتاری دشوار و استثنایی نشان می‌دهند؛ گویی کاهش مصرف، محرومیت رفاهی به همراه دارد. رسانه‌ها و مطبوعات نقش کلیدی در تثبیت این هنجارها دارند. نمایش تجربه‌های واقعی مردم، مانند خانواده‌ای که با تنظیم دمای خانه ۱۵ درصد مصرف خود را کاهش داده یا مدرسه‌ای که زمستان را بدون مشکل پشت سر گذاشته، می‌تواند رفتار مصرفی صحیح را به هنجار تبدیل کند.

کارشناسان می‌گویند در شرایطی که کشور با چالش جدی تأمین انرژی مواجه است، ادامه آموزش‌های فرسوده و کلیشه‌ای جز خستگی اجتماعی نتیجه‌ای ندارد. اصلاح هنجارهای مصرف، نمایش رفتار غالب جامعه و ترویج نمونه‌های موفق، تنها راه دستیابی به صرفه‌جویی پایدار و مؤثر در مصرف گاز خانگی است.

در شرایطی که کشور با چالش جدی تأمین انرژی روبه‌روست، ادامه آموزش‌های فرسوده و کلیشه‌ای جز خستگی اجتماعی نتیجه‌ای ندارد.

اصلاح هنجارهای مصرف، نمایش رفتار غالب جامعه و ترویج نمونه‌های موفق، تنها راه دستیابی به صرفه‌جویی پایدار و مؤثر در مصرف گاز خانگی است. صرفه‌جویی در مصرف گاز، اگر قرار است پایدار باشد، باید از دل جامعه بجوشد؛ و این بدون آموزش مبتنی بر هنجار اجتماعی، روایت واقعی و اعتماد عمومی ممکن نخواهد بود

جعفر قربانی، کارشناس رسانه