راهکارهای عملیاتی مدیریت پسماند در استان مازندران

 به گزاش پیک شهر، این موضوع برای مازندران به دلیل تراکم جمعیتی، گردشگری، کشاورزی، روستاهای پراکنده و فشار فصلی جمعیت اهمیت مضاعف دارد.  بررسی منابع موجود نشان می‌دهد که خود استان نیز در سال‌های گذشته بر مدیریت تلفیقی پسماند، تفکیک از مبدأ، استفاده از شرکت‌های دانش‌ بنیان و ایجاد زیرساخت‌های پردازش و تولید انرژی تأکید کرده است. همچنین در سال ۱۴۰۵، استانداری از مدل قطب‌ بندی مدیریت پسماند و توسعه پروژه‌های پردازش با مشارکت بخش خصوصی خبر داده است.  

سند پیشنهادی « راهبردها و راهکارهای عملیاتی مدیریت پسماند مازندران»

راهبرد اول : کاهش تولید پسماند در مبدأ هدف: کاهش حجم پسماند ورودی به مراکز دفن و پردازش.  

راهکارهای عملیاتی:  اجرای « طرح کاهش تولید پسماند » در ادارات، مدارس، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های دولتی.  الزام مراکز بزرگ تجاری، هتل‌ها، رستوران‌ها و مراکز گردشگری به برنامه کاهش پسماند.  حذف تدریجی ظروف و اقلام یک‌ بارمصرف غیرضروری.  توسعه خرید محصولات کم‌ پسماند. آموزش خانوارها برای کاهش مصرف و جلوگیری از دورریز مواد غذایی.  ایجاد مشوق برای واحدهای تولیدی که بسته‌بندی قابل‌بازیافت یا کم‌ پسماند تولید می‌کنند.

راهبرد دوم : تفکیک واقعی از مبدأ ، این باید مهم‌ترین محور اجرایی استان باشد.  آیین ‌نامه اجرایی قانون مدیریت پسماندها نیز بر تهیه طرح جامع و تفصیلی و جمع‌آوری تفکیک‌شده پسماند تأکید کرده است.  مدل پیشنهادی برای مازندران هر خانوار حداقل دو جریان اصلی داشته باشد   :  پسماند خشک قابل بازیافت + پسماند تر ، و برای مراکز بزرگ، جریان‌های جداگانه:  پسماند خشک ، پسماند تر ، پسماند الکترونیکی ، پسماند حجیم ، پسماند ساختمانی ، پسماند خطرناک خانگی ، ابزار اجرایی ، ایجاد سامانه هوشمند .

تفکیک از مبدأ:  هر خانوار یک کد اختصاصی داشته باشد و میزان پسماند تحویلی آن ثبت شود.  در مقابل:  تفکیک بیشتر = امتیاز بیشتر = تخفیف عوارض یا دریافت پاداش .

 راهبرد سوم : ایجاد نظام اقتصادی پسماند ، یکی از اشتباهات اساسی این است که پسماند فقط «هزینه» تلقی شود .  باید پسماند به یک زنجیره ارزش اقتصادی تبدیل شود:  تولید → تفکیک → جمع‌آوری → پردازش → بازیافت → تولید محصول → فروش

قانون ساماندهی پسماندهای عادی نیز ظرفیت مشارکت بخش غیردولتی را پیش‌بینی کرده و برای فعالیت‌های مرتبط با تفکیک، جمع‌آوری، پردازش، بازیافت، تولید انرژی و دفع، مشوق مالیاتی در نظر گرفته است. صنایع قابل توسعه در مازندران : بازیافت پلاستیک ، بازیافت کاغذ و مقوا ،  بازیافت شیشه ، بازیافت فلزات، کمپوست تولید کود آلی ، تولید سوخت مشتق از پسماند ، تولید انرژی ، بازیافت نخاله ساختمانی ، بازیافت پسماند کشاورزی.

راهبرد چهارم : مدیریت جداگانه پسماند تر با توجه به ساختار اقتصادی و کشاورزی مازندران، پسماند تر باید به فرصت تبدیل شود.  

راهکار:  پسماند تر → پردازش → کمپوست → کود آلی → مصرف در کشاورزی در کنار زباله‌ سوزی، توسعه کمپوست نیز در برنامه‌های اخیر استان مطرح شده است؛ از جمله تأکید استاندار در سال ۱۴۰۵ بر ترکیب زباله ‌سوزی با کمپوست در غرب استان.

 راهبرد پنجم : ایجاد قطب‌های منطقه‌ای پسماند به جای اینکه هر شهرستان به ‌صورت جداگانه عمل کند، استان به چند قطب مدیریت پسماند تقسیم شود.

قطب پیشنهادی غرب نوشهر ـ چالوس ـ کلاردشت ـ تنکابن ـ عباس‌آباد قطب مرکزی ساری ـ میاندرود ـ نکا ـ جویبار ـ قائم‌شهر و مناطق پیرامونی قطب شرق بهشهر ـ گلوگاه ـ نکا و مناطق پیرامونی . البته محدوده دقیق قطب‌ها باید بر اساس حجم تولید، فاصله حمل، ظرفیت تأسیسات، وضعیت راه‌ها و مطالعات مکان‌یابی تعیین شود.

راهبرد ششم : تکمیل زنجیره « پسماند تا انرژی» زباله‌سوز نباید جایگزین تفکیک و بازیافت شود.  مدل صحیح: کاهش تولید → تفکیک → بازیافت → کمپوست → RDF/سوخت مشتق → انرژی → دفن حداقلی در حال حاضر پروژه نیروگاه زباله‌سوز ساری همچنان یکی از پروژه‌های کلان مدیریت پسماند استان است و در سال ۱۴۰۵ استانداری بر تسریع بهره‌برداری آن تأکید کرده است.

راهبرد هفتم : حل اساسی مشکل شیرابه یکی از خطرناک‌ترین بخش‌های مدیریت پسماند در شمال کشور، شیرابه است.

راهکارهای عملی:  احداث تصفیه‌ خانه اختصاصی شیرابه در مراکز اصلی.  جداسازی آب‌های سطحی از شیرابه.  پایش مستمر COD، BOD، فلزات سنگین و سایر شاخص‌ها.  ممنوعیت تخلیه شیرابه تصفیه‌نشده.  نصب سیستم اندازه ‌گیری و ثبت برخط.  استفاده مجدد از آب تصفیه ‌شده در چارچوب استانداردهای محیط‌ زیستی.  استان در گذشته نیز برای تصفیه شیرابه مرکز پسماند بابل پروژه‌هایی داشته است که نشان‌دهنده اهمیت این بخش در زنجیره مدیریت پسماند است.

راهبرد هشتم : مدیریت پسماند روستایی ، این بخش برای مازندران بسیار مهم است.  برای هر دهیاری:  دهیاری + دهیار + شورای اسلامی روستا + پیمانکار + سازمان مدیریت پسماند یک مسئولیت مشخص داشته باشند. طرح پیشنهادی « روستای بدون دفن » هر روستا:  محل مشخص تحویل پسماند خشک ، جمع‌آوری منظم پسماند تر ، جلوگیری از سوزاندن زباله ، جلوگیری از رهاسازی زباله در رودخانه و جنگل ، آموزش خانوارها ، قرارداد مشخص با مرکز منطقه‌ای .

 استانداری نیز پیش‌تر بر اجرای تفکیک از مبدأ در روستاها و استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید کرده بود.

راهبرد نهم : مدیریت پسماند گردشگری مازندران باید برای پیک‌های گردشگری برنامه جداگانه داشته باشد.  مثلاً در تعطیلات:  ظرفیت عادی جمع‌ آوری ≠ ظرفیت مورد نیاز گردشگری . بنابراین باید:  ناوگان ذخیره ایجاد شود.  مخازن موقت افزایش یابد.  ایستگاه‌های جمع‌آوری در مناطق گردشگری مستقر شوند.  قراردادهای فصلی منعقد شود.  عوارض گردشگری برای مدیریت پسماند بررسی شود.  هتل‌ها، رستوران‌ها و مجتمع‌های گردشگری ملزم به تفکیک شوند.

 راهبرد دهم : پسماند کشاورزی ، مازندران نباید پسماند کشاورزی را با پسماند شهری مخلوط کند.  

ظرفیت‌های مهم:  ضایعات مرکبات → خوراک دام/کمپوست/استخراج محصولات با ارزش پسماند باغی → کمپوست/چیپس چوب/زیست‌توده پسماند برنج → پوسته و کاه → انرژی/محصولات صنعتی پسماند دامداری → بیوگاز/کود آلی .

 راهبرد یازدهم : ایجاد بازار رسمی پسماند ، یک بورس یا بازار منطقه‌ای پسماند قابل بازیافت می‌تواند ایجاد شود.  برای هر نوع ماده:  مقدار ، کیفیت ، قیمت ، محل تحویل ، هزینه حمل خریدار ثبت شود.  در نتیجه پسماند خشک از یک کالای بی‌ارزش به ماده اولیه صنعت تبدیل می‌شود. راهبرد دوازدهم : مشارکت بخش خصوصی ، دولت نباید همه کارها را خودش انجام دهد.  

مدل پیشنهادی:  استانداری → سیاست‌گذاری و نظارت شهرداری/دهیاری → مدیریت اجرایی محلی بخش خصوصی → سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری دانشگاه‌ها → پژوهش و ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان → فناوری بانک‌ها → تأمین مالی .

 قانون سال ۱۳۹۹ نیز ظرفیت مشارکت بخش غیردولتی در زنجیره مدیریت پسماند را تقویت کرده است.

راهبرد سیزدهم : ایجاد «صندوق توسعه مدیریت پسماند مازندران» پیشنهاد مهم من این است که منابع مختلف در یک سازوکار مالی مشخص تجمیع شوند:  اعتبارات ملی ، اعتبارات استانی ، عوارض مدیریت پسماند ،  سرمایه‌گذاری بخش خصوصی ، تسهیلات بانکی ، درآمد حاصل از فروش مواد بازیافتی ، درآمد انرژی ، کمک‌های زیست‌ محیطی و منابع صرفاً برای:  تفکیک + پردازش + بازیافت + کمپوست + شیرابه + انرژی مصرف شود.

 راهبرد چهاردهم : ایجاد داشبورد هوشمند ، مدیریت پسماند استان باید هر روز بداند: هر شهرستان چقدر زباله تولید کرده؟ چه میزان تفکیک شده؟ چه میزان بازیافت شده؟ چه مقدار دفن شده؟ چه میزان کمپوست تولید شده؟ چه مقدار شیرابه تولید شده؟ چه مقدار شیرابه تصفیه شده؟ هزینه هر تن مدیریت پسماند چقدر است؟ درآمد حاصل از بازیافت چقدر است؟ شاخص کلیدی هزینه مدیریت هر تن پسماند .

این شاخص باید برای همه شهرستان‌ها محاسبه و مقایسه شود.

راهبرد پانزدهم : آموزش و فرهنگ ‌سازی ، آموزش باید از دبستان شروع شود

پیشنهاد:  هر دانش‌آموز، سفیر پسماند خانواده .

دانش‌آموز:  تفکیک را یاد می‌گیرد.  خانواده را آموزش می‌دهد.  مقدار پسماند خانواده ثبت می‌شود.  برای رفتار صحیح امتیاز دریافت می‌کند.  این مدل در صورت طراحی صحیح می‌تواند بسیار مؤثرتر از تبلیغات عمومی باشد.

نظام ارزیابی مدیران پسماند : برای جلوگیری از مدیریت شعاری، عملکرد مدیران با شاخص‌های عددی سنجیده شود.

 شاخص وزن پیشنهادی کاهش تولید پسماند۱۵٪تفکیک از مبدأ۲۰٪بازیافت۱۵٪کاهش دفن۱۰٪مدیریت شیرابه۱۰٪عملکرد مالی۱۰٪رضایت مردم۵٪عملکرد روستایی۵٪مدیریت گردشگری۵٪نوآوری و فناوری۵٪ ۱۷.  

برنامه اجرایی سه ‌ساله :

– سال اول ـ « ساماندهی » سرشماری کامل پسماند ، تعیین مقدار تولید هر شهرستان ، تعیین مراکز دفن ، تعیین وضعیت شیرابه ، تعیین ظرفیت کارخانه‌ها ، ایجاد سامانه اطلاعاتی ، آغاز تفکیک از مبدأ .

سال دوم ـ « توسعه » توسعه بازیافت ، توسعه کمپوست ، تکمیل تصفیه شیرابه ، توسعه بخش خصوصی ، توسعه سامانه هوشمند ، ایجاد بازار پسماند ، اجرای طرح روستاهای بدون دفن .

سال سوم ـ « اقتصادی‌سازی»

هدف:  کاهش دفن + افزایش بازیافت + تولید انرژی + درآمدزایی و تبدیل مدیریت پسماند از یک هزینه دائمی دولت و شهرداری‌ها به یک زنجیره اقتصادی پایدار.  

پیشنهاد ویژه برای مازندران : با توجه به شرایط استان، من مدل زیر را مناسب ‌تر می‌دانم:  » مدل بومی مدیریت تلفیقی پسماند مازندران«

 کاهش تولید ← تفکیک از مبدأ ← جمع‌آوری هوشمند ← بازیافت ← کمپوست ← تولید سوخت/انرژی ← تصفیه شیرابه ← دفن حداقلی و در کنار آن:

» قطب‌های منطقه‌ای + مشارکت بخش خصوصی + مدیریت هوشمند + اقتصاد پسماند + مشارکت مردم«

 این رویکرد با مطالعات قبلی انجام‌شده در استان درباره مدیریت تلفیقی پسماند نیز هم‌ راستا است.  

این سند قابل ارائه به استانداری مازندران، سازمان مدیریت پسماند استان، مجمع نمایندگان استان یا شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان است،

« سند راهبردی جامع مدیریت پسماند مازندران ۱۴۰۵–۱۴۱۰» شامل چشم‌انداز، مأموریت، در قالب ۲۰ راهبرد، بیش از ۱۰۰ راهکار عملیاتی، دستگاه مسئول، دستگاه همکار، زمان ‌بندی، شاخص کمی، منبع تأمین مالی، KPI و فرم پایش ماهانه و سالانه می باشد. «

سند راهبردی جامع مدیریت پسماند استان مازندران افق ۱۴۰۵ تا ۱۴۱۰ این سند بر مبنای یک اصل اساسی تنظیم شده است:  

پسماند در مازندران از یک تهدید زیست ‌محیطی و هزینه عمومی، به یک منبع اقتصادی، انرژی، مواد اولیه و فرصت اشتغال تبدیل شود  . «  از نظر حقوقی نیز این رویکرد با قانون مدیریت پسماندها سازگار است؛ قانون، کاهش تولید، جداسازی، بازیافت و دفع اصولی را مورد توجه قرار داده و مدیریت اجرایی پسماند عادی در شهرها و روستاها را بر عهده شهرداری‌ها و دهیاری‌ها قرار داده است.  همچنین در برنامه‌ ریزی روستایی، استانداری‌ها مکلف به تدوین برنامه تفصیلی مدیریت پسماند روستاها با رویکرد منطقه‌ای شده‌اند.  

بخش اول ـ چشم‌انداز : چشم‌انداز ۱۴۱۰ مازندران در سال ۱۴۱۰ استانی با حداقل دفن پسماند، حداکثر بازیافت و استحصال انرژی، تفکیک گسترده از مبدأ، مدیریت هوشمند، مشارکت فعال مردم و بخش خصوصی و دارای نظام یکپارچه مدیریت پسماند شهری، روستایی، کشاورزی، گردشگری و صنعتی خواهد بود.  

بخش دوم ـ مأموریت: مأموریت مدیریت پسماند استان عبارت است از: کاهش تولید پسماند.  تفکیک از مبدأ.  جمع‌آوری استاندارد.  پردازش و بازیافت.  تولید کمپوست.  استحصال انرژی.  مدیریت اصولی شیرابه. کاهش دفن.  حذف تخلیه غیرمجاز.  مدیریت پسماندهای کشاورزی و گردشگری.  ایجاد اقتصاد پسماند.  جلب سرمایه‌ گذاری بخش خصوصی. بخش سوم ـ ۲۰ راهبرد اصلی:

1- کاهش تولید پسماند :

راهکارها اجرای طرح « مازندران کم‌ پسماند « کاهش مصرف پلاستیک. آموزش خانوارها.  اصلاح الگوی بسته‌ بندی.  الزام مراکز بزرگ تولیدکننده پسماند به برنامه کاهش تولید.  اجرای طرح کاهش دورریز مواد غذایی.  

آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی نیز در سال ۱۴۰۱ تصویب شده است و می‌تواند یکی از مبانی اقدامات استانی باشد.

2- تفکیک صد درصدی از مبدأ ،

مدل پیشنهادی:  سبز = پسماند تر آبی = پسماند خشک و برای مراکز بزرگ:  الکترونیکی حجیم ، خطرناک ساختمانی و کشاورزی .

 هدف پیشنهادی تا پایان ۱۴۰۷:  حداقل ۵۰٪ تفکیک واقعی از مبدأ تا پایان ۱۴۱۰:  حداقل ۷۰٪ این ارقام باید پس از مطالعه پایه و تعیین وضعیت فعلی هر شهرستان نهایی شوند.

3- قطب ‌بندی استان به جای مدیریت جزیره‌ای، استان به قطب‌های منطقه‌ای تقسیم شود :

 قطب غرب تنکابن ـ عباس‌آباد ـ رامسر ـ چالوس ـ نوشهر ـ کلاردشت  ، قطب مرکزی ساری ـ قائم‌شهر ـ جویبار ـ میاندرود ـ نکا و مناطق پیرامونی قطب شرق بهشهر ـ گلوگاه و مناطق پیرامونی .

 تذکر: این تقسیم ‌بندی صرفاً پیشنهاد اولیه است و باید بر اساس مطالعات حمل‌ونقل، حجم پسماند، فاصله مراکز جمعیتی، ظرفیت تأسیسات و مکان‌یابی محیط ‌زیستی نهایی شود.  در سیاست فعلی استان نیز الگوی قطب‌بندی مطرح شده و استانداری از توسعه پروژه‌های پردازش با مشارکت بخش خصوصی خبر داده است.

4- ایجاد زنجیره کامل ارزش پسماند مدل اقتصادی:  

تولید → تفکیک → جمع‌آوری → حمل → پردازش → بازیافت → تولید محصول → فروش .

هدف این است که درآمد حاصل از پسماند بخشی از هزینه‌های مدیریت آن را پوشش دهد.

5- توسعه صنعت بازیافت ، ایجاد شهرک‌ها و مجتمع‌های تخصصی:  صنایع پیشنهادی پلاستیک PET  ، کاغذ ، مقوا ، شیشه ، فلز ، نخاله ساختمانی ، لاستیک ، پسماند الکترونیکی .

6- مدیریت پسماند تر : پسماند تر باید از پسماند خشک جدا شود.  

زنجیره پیشنهادی پسماند تر → پردازش → کمپوست → کود آلی → کشاورزی مازندران به دلیل ظرفیت کشاورزی، باغداری و تولید محصولات زراعی، ظرفیت قابل توجهی برای مصرف محصولات حاصل از پردازش پسماند آلی دارد.

7- تولید انرژی از پسماند : ترتیب فناوری باید چنین باشد:  

کاهش → تفکیک → بازیافت → کمپوست → RDF/سوخت مشتق → انرژی → دفن حداقلی .

بنابراین زباله‌ سوز نباید جایگزین تفکیک و بازیافت شود.  در برنامه فعلی استان نیز پروژه‌های پردازش و زباله‌ سوزی ساری و نوشهر در زمره پروژه‌های اصلی مطرح شده‌اند.

8- حل دائمی مشکل شیرابه برای هر مرکز اصلی:  

الزامات جمع‌آوری کامل شیرابه ، جلوگیری از ورود آب باران ، تصفیه‌خانه اختصاصی ، پایش آزمایشگاهی ، پایش آنلاین ، جلوگیری از ورود شیرابه به خاک و منابع آب

شاخص : صفر درصد تخلیه شیرابه تصفیه ‌نشده.

9- مدیریت پسماند روستایی برای هر دهستان:  

دهیاری + بخش خصوصی + مرکز منطقه‌ای پردازش ایجاد شود.

طرح پیشنهادی:  » روستای بدون دفن و سوزاندن زباله«  هر روستا موظف باشد:  تفکیک کند.  زباله را نسوزاند.  در طبیعت رها نکند.  پسماند خشک را تحویل دهد.  پسماند تر را در چرخه پردازش قرار دهد.  

10- مدیریت پسماند گردشگری برای مازندران بسیار حیاتی است.

در تعطیلات و فصل گردشگری:  جمعیت شناور = افزایش شدید تولید پسماند . بنابراین باید « طرح پسماند گردشگری » داشته باشیم.  اقدامات مخازن موقت ، ناوگان فوق‌العاده تیم‌های جمع‌آوری فصلی ، ایستگاه‌های تفکیک ، قرارداد با هتل‌ها ، قرارداد با رستوران‌ها ، آموزش گردشگران ، جریمه تخلیه غیرمجاز .

11- مدیریت پسماند کشاورزی : بایستی چهار زنجیره اقتصادی ایجاد شود:  مرکبات ضایعات مرکبات → خوراک دام/کمپوست/محصولات با ارزش برنج کاه و پوسته برنج → انرژی/محصول صنعتی باغداری شاخه و سرشاخه → چیپس چوب/کمپوست/زیست‌توده دامداری فضولات دامی → بیوگاز + کود آلی .

 12- مدیریت پسماند پزشکی : با توجه به وجود بیمارستان‌ها، مراکز درمانی و دانشگاه علوم پزشکی در استان:  پسماند عفونی نباید با پسماند عادی مخلوط شود.  ضوابط خاص مدیریت پسماند پزشکی نیز وجود دارد. 13- اقتصاد پسماند : پیشنهاد ایجاد :  » بازار هوشمند پسماند مازندران« در این سامانه عرضه و تقاضای:  پلاستیک ، فلز ، کاغذ ، شیشه ، کمپوست RDF  ومواد بازیافتی ثبت شود.  

14- صندوق توسعه پسماند مازندران : منابع پیشنهادی:  اعتبارات ملی ، اعتبارات استانی ، عوارض سرمایه‌گذاری بخش خصوصی ، درآمد فروش مواد بازیافتی ، درآمد انرژی ، تسهیلات بانکی ، منابع محیط ‌زیستی .

15- سرمایه‌گذاری بخش خصوصی با بره گیری ازمدل‌های مناسب: BOT BOO BLT PPP EPCF برای پروژه‌های بزرگ:  

استانداری + شهرداری‌ها/دهیاری‌ها + سرمایه‌گذار خصوصی .

قراردادها باید دارای KPI و تضمین عملکرد باشند.

16- سامانه هوشمند مدیریت پسماند برای هر خانوار، واحد تجاری، روستا و شهر:  کد اختصاصی پسماند ثبت شود.  سامانه باید نشان دهد: چه مقدار پسماند تولید شده؟ چه مقدار تفکیک شده؟ چه مقدار بازیافت شده؟ چه مقدار دفن شده؟ هزینه چقدر بوده؟ درآمد چقدر بوده؟

17- مشارکت مردم :

پیشنهاد: « هر خانوار، یک واحد تفکیک» و: «هر دانش‌آموز، سفیر مدیریت پسماند.

مشوق‌ها:  تخفیف عوارض ، امتیاز شهروندی ، جوایز خدمات شهری ، تخفیف مراکز طرف قرارداد .

18- مقابله با تخلیه غیرمجاز: ایجاد:  سامانه گزارش مردمی پسماند .شهروند بتواند:  عکس بگیرد.  مکان را ثبت کند.  گزارش ارسال کند. سپس:  گزارش → ارجاع → مأموریت → رفع آلودگی → جریمه → ثبت نتیجه .

قانون مدیریت پسماندها نیز برای تخلیه در اماکن غیرمجاز ضمانت اجرا پیش‌بینی کرده است.

19- نظام ارزیابی مدیران : هر مدیر باید با عدد ارزیابی شود. KPI پیشنهادی شاخص وزن ، کاهش تولید۱۰٪تفکیک از مبدأ۲۰٪بازیافت۱۵٪کاهش دفن۱۵٪شیرابه۱۰٪اقتصاد پسماند۱۰٪رضایت مردم۵٪پسماند روستایی۵٪گردشگری۵٪فناوری و نوآوری۵٪ .

20- حکمرانی یکپارچه پسماند : پیشنهاد ایجاد :   »قرارگاه مدیریت پسماند استان مازندران«  با مسئولیت استانداری و حضور:  محیط زیست شهرداری‌ها ، دهیاری‌ها ، وزارت کشور، جهاد کشاورزی ، دانشگاه علوم پزشکی ، صنعت، معدن و تجارت ، نیرو ، گردشگری ، منابع طبیعی ، بخش خصوصی ، دانشگاه‌ها  ، شرکت‌های دانش‌بنیان این ساختار باید تصمیم‌ گیر، دارای دبیرخانه دائمی و دارای داشبورد پایش باشد؛ نه صرفاً یک جلسه اداری.  

بخش چهارم ـ برنامه زمان‌بندی دوره با اولویت۱۴۰۵ :

ساماندهی بانک اطلاعاتی، تعیین خط پایه۱۴۰۶توسعه ، تفکیک و پردازش۱۴۰۷، توسعه بازیافت و کمپوست ۱۴۰۸توسعه انرژی و اقتصاد پسماند۱۴۰۹کاهش جدی دفن۱۴۱۰تثبیت نظام یکپارچه و اقتصاد پایدار با توجه به اینکه مسئولان استان برای بهره‌برداری از سایت‌های پسماند افق پایان ۱۴۰۵ را مطرح کرده‌اند، سال ۱۴۰۵ باید سال تکمیل زیرساخت و ایجاد خط پایه قابل اندازه‌گیری باشد، نه صرفاً سال اعلام پروژه.

بخش پنجم ـ ۱۰ پروژه پیشران پیشنهاد می‌کنم تا در سند نهایی، این ۱۰ پروژه به عنوان پروژه‌های پیشران استان تعریف شوند:  

سامانه جامع هوشمند پسماند مازندران ، طرح تفکیک از مبدأ کل استان سه قطب منطقه‌ای ، پردازش و بازیافت طرح جامع مدیریت پسماند روستایی ، طرح مدیریت پسماند گردشگری  ، طرح جامع پسماند کشاورزی ، شبکه تصفیه شیرابه صنعت بازیافت و شهرک‌های تخصصی ، استحصال انرژی از پسماند بازار و صندوق توسعه اقتصاد پسماند است. مهم‌ترین اصلاح مدیریتی به نظر من، هدف نباید صرفاً «حل معضل زباله» باشد. هدف باید این باشد:  که مازندران درسال ۱۴۱۰؛ استانی با حداقل دفن، حداکثر بازیافت، تولید انرژی از بخش غیرقابل‌بازیافت، مدیریت کامل شیرابه و تبدیل پسماند به ثروت و اشتغال تبدیل گردد.

 این رویکرد با تکلیف قانونی دستگاه‌ها برای کاهش تولید، جداسازی و بازیافت و همچنین امکان واگذاری بخشی از عملیات مدیریت پسماند به اشخاص حقیقی و حقوقی همخوان است.

تنظیم این سند برای ارائه به استانداری، نمایندگان مجلس، شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان یا یک تشکل/اندیشکده به شکل «برنامه عملیاتی ۱۰۰ پروژه مدیریت پسماند مازندران» قابل بهره برداری است . برای هر پروژه این موارد را مشخص می‌کنم:

عنوان پروژه | مشکل موجود | هدف کمی | راهکار اجرایی | دستگاه مسئول | دستگاه همکار | محل اجرا | زمان شروع و پایان | برآورد هزینه | منبع تأمین اعتبار | مدل سرمایه‌گذاری | شاخص KPI | خروجی قابل سنجش | مسئول پایش این نسخه،  که از نظر کاربرد مدیریتی بسیار قوی‌تر از یک سند صرفاً نظری خواهد بود.

برنامه عملیاتی ۱۰۰ پروژه مدیریت پسماند استان مازندران

برای اینکه سند قابلیت ارائه و پیگیری داشته باشد، پروژه‌ها را در قالب ۱۰ محور و ۱۰۰ پروژه اجرایی سازمان‌دهی می‌کنم.  

ساختار هر پروژه : برای هر پروژه این ۹ مؤلفه تعیین می‌شود:

1- عنوان پروژه | ۲- هدف | ۳- اقدام اجرایی | ۴- دستگاه مسئول | ۵-دستگاه‌های همکار | ۶- زمان اجرا | ۷- منبع تأمین مالی | ۸- شاخص KPI | ۹– خروجی قابل سنجش

۱۰ محور و ۱۰۰ پروژه پیشنهادی :

محور اول ـ حکمرانی و مدیریت یکپارچه شامل :

1- تشکیل قرارگاه مدیریت پسماند استان

2- ایجاد دبیرخانه دائمی پسماند

۳– تدوین اطلس جامع پسماند استان

۴– ایجاد بانک اطلاعاتی پسماند

۵– ایجاد داشبورد مدیریتی برخط

۶– تعیین خط پایه تولید پسماند

7- تدوین برنامه شهرستانی

8- نظام ارزیابی عملکرد مدیران

9- نظام رتبه‌ بندی شهرستان‌ها

10- ایجاد مرکز پایش و هشدار پسماند

محوردوم ـ کاهش تولید و تفکیک از مبدأ

 11- طرح «مازندران کم ‌پسماند«

12- تفکیک از مبدأ خانوارها

۱۳– تفکیک در ادارات

14- تفکیک درمدارس

15- تفکیک در دانشگاه‌ها

 16- تفکیک در بیمارستان‌ها

17- تفکیک در هتل‌ها

 18- تفکیک در رستوران‌ها

19- طرح کاهش دورریز مواد غذایی

 20- کاهش مصرف پلاستیک یک‌بارمصرف

محور سوم ـ مدیریت پسماند روستایی :

21- طرح « روستای بدون دفن«

22- طرح « روستای بدون سوزاندن زباله«

23- ایجاد ایستگاه جمع‌آوری روستایی

24- قرارداد منطقه‌ای دهیاری‌ها

25- آموزش دهیاران

26- آموزش خانوارهای روستایی

27- ناوگان جمع‌آوری روستایی

28- سامانه ثبت پسماند روستایی

29- ایجاد مراکز کوچک پردازش

30- طرح تشویقی روستاهای پاک

محور چهارم ـ بازیافت و اقتصاد پسماند :

 ۳۱– شهرک بازیافت استان

32- مجتمع بازیافت پلاستیک

 33- مجتمع بازیافت کاغذ و مقوا

34- مجتمع بازیافت شیشه

35- مجتمع بازیافت فلزات

36- بازیافت نخاله ساختمانی

۳۷– بازیافت لاستیک

۳۸– بازیافت پسماند الکترونیکی

۳۹– بازار هوشمند پسماند

۴۰– صندوق توسعه اقتصاد پسماند

محور پنجم ـ پسماند تر و کشاورزی :

۴۱– توسعه کارخانه‌های کمپوست

۴۲– تولید کود آلی استاندارد

۴۳– مدیریت ضایعات مرکبات

۴۴– مدیریت پسماند برنج

۴۵– مدیریت سرشاخه‌های باغی

۴۶– مدیریت فضولات دامی

۴۷– تولید بیوگاز

۴۸– تولید زیست‌توده

۴۹– زنجیره ارزش پسماند کشاورزی

۵۰– بازار فروش محصولات آلی

محور ششم ـ فناوری و انرژی :

۵۱– توسعه RDF

52- تولید انرژی از پسماند غیرقابل‌ بازیافت

۵۳– نیروگاه‌های پسماند

۵۴– تولید بیوگاز از پسماند آلی

۵۵– سامانه هوشمند جمع‌آوری

۵۶– مخازن هوشمند

۵۷– خودروهای جمع‌آوری هوشمند

58-. GPS ناوگان

۵۹– کنتور و باسکول دیجیتال

 ۶۰– مرکز نوآوری و فناوری پسماند

محور هفتم ـ شیرابه و دفن :

۶۱– جمع‌آوری کامل شیرابه

۶۲- تصفیه‌خانه شیرابه

۶۳– پایش آنلاین شیرابه

۶۴– جلوگیری از نفوذ به خاک

۶۵– کنترل آب‌های سطحی

۶۶– اصلاح سایت‌های دفن موجود

۶۷– پوشش مهندسی محل دفن

۶۸– کاهش دفن پسماند خام

۶۹– احیای سایت‌های آلوده

۷۰– پایش منابع آب پیرامونی

محور هشتم ـ گردشگری:

۷۱– طرح پسماند گردشگری

۷۲ مدیریت پسماند سواحل

۷۳– مدیریت پسماند جنگل‌ها

۷۴– مدیریت پسماند مناطق گردشگری

۷۵– مخازن ویژه گردشگری

۷۶– ناوگان فصلی

۷۷– قرارداد با هتل‌ها

۷۸– قرارداد با رستوران‌ها

۷۹– آموزش گردشگران

۸۰– طرح «گردشگری بدون پسماند«

 محور نهم ـ مشارکت اجتماعی :

۸۱– طرح «هر دانش‌آموز، سفیر پسماند«

۸۲– آموزش خانواده‌ها

۸۳– اپلیکیشن گزارش تخلف

۸۴– سامانه پاداش تفکیک

۸۵– تشکل‌های مردمی محیط ‌زیستی

۸۶– مشارکت دهیاران

۸۷– مشارکت شوراهای اسلامی

۸۸– مشارکت دانشگاه‌ها

۸۹– آموزش رسانه‌ ای

۹۰– جشنواره سالانه پسماند پاک

محور دهم ـ تأمین مالی و سرمایه‌ گذاری :

۹۱– صندوق توسعه پسماند

۹۲– انتشار اوراق تأمین مالی

۹۳– جذب سرمایه‌ گذار خصوصی

۹۴– قراردادهای PPP

95- قرارداد BOT

96- قرارداد BOO

97- تسهیلات بانکی سبز

۹۸– مشوق‌های سرمایه ‌گذاری

۹۹– تضمین خرید محصولات بازیافتی

۱۰۰– ایجاد « شرکت توسعه اقتصاد پسماند مازندران«

 سه پروژه‌ای که باید فوراً در اولویت قرار گیرند :

 اول: تفکیک از مبدأ چون بدون تفکیک، بازیافت، کمپوست و استحصال انرژی اقتصادی و کارآمد نخواهد بود.

دوم: مدیریت شیرابه و اصلاح مراکز دفن چون آسیب زیست‌ محیطی دفن غیراصولی و شیرابه از مهم‌ترین ریسک‌های استان است.  

سوم: ایجاد زنجیره اقتصادی پسماند چون بدون مدل درآمدی پایدار، بسیاری از طرح‌ها بعد از پایان اعتبارات دولتی با مشکل مواجه خواهند شد.

غلامرضا ناظمی شادباش